ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΦΕΓΓΑΡΙ: Η Κρίση του Γέρου και η Ράβδος της Δικαιοσύνης
I. Η Κοσμική Διαμάχη και η Δίκαιη Κρίση
Μια φορά κι έναν καιρό, σ’ έναν τόπο που τον έζωνε η γαλήνη του βουνού και η αγριάδα του γκρεμού, ζούσε ένας ΓΕΡΟΣ με τη ΓΡΙΑ του. Φτωχοί ήταν στη θήκη, μα πλούσιοι στην υπομονή. Μια μέρα, ο γέρος πήρε το ΔΙΚΕΛΙ του στον ώμο και τράβηξε για το ΜΠΕΛΙ, το αμπέλι του, να σκάψει τη γη και να
την ετοιμάσει για τον τρύγο.Εκεί, ανάμεσα στις κληματόβεργες, είδε ένα θέαμα που άνθρωπος δεν είχε ματαδεί: ο ΗΛΙΟΣ ο λαμπρογεννημένος και το ΦΕΓΓΑΡΙ το αργυρό είχαν κατέβει στη γη και μάλωναν με φωνές που έσειαν τα δέντρα. Μόλις είδαν τον γέρο, σταμάτησαν. — «ΩΡΑΛΗ, παππού!» του φώναξαν. «Έλα εδώ να δώσεις μια κρίση ίσια. Πες μας, ποιος από τους δυο μας είναι ο πιο χρήσιμος, ο πιο ανώτερος σε τούτο τον κόσμο;»
Ο γέρος, που η σοφία του είχε ψηθεί στον ήλιο και στο κρύο, δεν δείλιασε. Στάθηκε ορθός και είπε: — «Τι να σας πω, αρχοντάδες μου; Ο καθένας έχει τη χάρη του. Ο ΗΛΙΟΣ πρέπει την ημέρα, να φωτίζει τον κάματο και να ζεσταίνει τα ζωντανά, και το ΦΕΓΓΑΡΙ πρέπει τη νύχτα, να οδηγεί τον στρατοκόπο και να νανουρίζει την πλάση».
Ευχαριστήθηκαν τα στοιχεία της φύσης από τη δίκαιη κουβέντα. — «Τι θέλεις, γέροντα, για τον κόπο σου;» τον ρώτησαν. — «Ό,τι θέλετε εσείς, παιδιά μου», αποκρίθηκε εκείνος ταπεινά.
II. Η Όρνιθα με τα Φλουριά και η Προδοσία του Μάστορη
Του έδωσαν τότε μια ΟΡΝΙΘΑ παράξενη. «Στον μισό δρόμο», του είπαν, «πες της: ΓΕΝΝΗΣΕ, ΟΡΝΙΘΑ, ΜΙΑ ΧΟΥΦΤΑ ΦΛΟΥΡΙΑ, και θα δεις». Ο γέρος το έκανε και το πουλί γέμισε την ποδιά του χρυσάφι! Πήγε σπίτι χαρούμενος και είπε στη γριά: «Τώρα στα γεράματα, θα ζήσουμε σαν βασιλιάδες!»
Παρήγγειλε τότε σε έναν μάστορη να φτιάξει ένα κοτέτσι ασημένιο, αντάξιο της όρνιθας. Όμως η γριά ήταν ΠΕΝΕΣΙΑΡΑ, δεν μπορούσε να κρατήσει το μυστικό. ΞΕΡΟ ΚΟΥΚΙ ΔΕΝ ΒΑΣΤΟΥΣΕ στο στόμα της. Είπε στον μάστορη το μυστικό και του έδειξε το θαύμα. Ο μάστορης, άνθρωπος δόλιος, έκλεψε την καλή την όρνιθα και έβαλε στη θέση της μια κοινή κότα.
Όταν ο γέρος χρειάστηκε παράδες και φώναξε στην κότα να γεννήσει, εκείνη του άφησε μια κουτσουλιά στην παλάμη. Ο γέρος ΑΝΑΓΚΟΥΛΙΑΣΕ και κατάλαβε την απάτη. Πήγε στον μάστορη, μα εκείνος τον έδιωξε με βρισιές: «Δεν σε είδα, δεν σε ξέρω, φύγε από δω!»
III. Το Μαγικό Τραπεζομάντιλο και η Απληστία του Βασιλιά
Ο γέρος πήρε πάλι το δικέλι του και ξαναβρήκε τον Ήλιο και το Φεγγάρι να μαλώνουν. Έδωσε την ίδια δίκαιη κρίση και αυτή τη φορά του χάρισαν ένα ΤΡΑΠΕΖΟΜΑΝΤΙΛΟ. — «Όποτε πεινάσεις, άνοιξέ το και θα βρεις μέσα ό,τι ΝΟΜΑΤΙΣΕΙΣ (ονομάσεις)», του είπαν.
Πράγματι, το τραπεζομάντιλο έβγαζε τα πιο εκλεκτά φαγητά και τα πιο παλιά κρασιά. Ο γέρος, μέσα στην αγαθότητά του, θέλησε να φιλέψει τον ΒΑΣΙΛΕΑ και τον στρατό του. Μα ο βασιλιάς, μόλις είδε το θαύμα, κυριεύτηκε από απληστία. — «Τέτοιο πράγμα δεν ταιριάζει σε σένα, γέρο, που είστε μόνο δύο ξεροκέφαλοι. Αυτό είναι για μένα, που έχω χιλιάδες στρατιώτες να θρέψω!» Και του το πήρε με τη βία, αφήνοντας τον γέρο να κλαίει τη μοίρα του.
IV. Το Ξύλο της Δικαιοσύνης και η Αποκατάσταση της Τάξης
Την τρίτη φορά που ο γέρος συνάντησε τα στοιχεία της φύσης, εκείνα του έδωσαν ένα τρανό ΞΥΛΟ (ραβδί). — «Μη λάχει και πεις ποτέ: ΞΥΛΟ, ΜΗ ΧΤΥΠΑΣ, γιατί τότε θα δεις τη δύναμή του», τον συμβούλεψαν.
Ο γέρος, στον δρόμο, θέλησε να το δοκιμάσει. Είπε τα λόγια και το ξύλο άρχισε να τον δέρνει στη ράχη αλύπητα! Μετά βίας γλίτωσε. Τότε κατάλαβε πως είχε στα χέρια του το όπλο της δικαιοσύνης.
Πήγε πρώτα στον ΜΑΣΤΟΡΗ: — «Δώσ' μου την όρνιθά μου!» — «Δεν την έχω!» — «ΞΥΛΟ, ΜΗ ΧΤΥΠΑΣ!» φώναξε ο γέρος. Το ξύλο άρχισε να χαντακώνει τον μάστορη στον δαρμό. Εκείνος, τρομαγμένος, έφερε την όρνιθα πίσω τρέχοντας.
Έπειτα πήγε στον ΒΑΣΙΛΕΑ: — «Βασιλιά, δώσ' μου το τραπεζομάντιλό μου!» — «Θα σε σκοτώσω, γέρο!» απείλησε ο βασιλιάς. — «ΞΥΛΟ, ΜΗ ΧΤΥΠΑΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ!» Το ξύλο όρμησε πάνω στον βασιλιά και στους στρατιώτες του. Ο βασιλιάς, βλέποντας τον χάρο με τα μάτια του, επέστρεψε το μαγικό τραπεζομάντιλο και ζήτησε έλεος.
Ο γέρος γύρισε στο σπίτι του, έχοντας πλέον και τα τρία δώρα. Από τότε, έζησαν αυτοί με τη γριά του με αφθονία, πλούτη και ησυχία, γιατί κανένας δεν τολμούσε πια να πειράξει τον γέρο που είχε για φύλακα το ΞΥΛΟ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ.
Ακολουθεί η αναλυτική και ιστορική προσέγγιση του παραμυθιού «ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΦΕΓΓΑΡΙ», το οποίο αποτελεί έναν από τους πιο ενδιαφέροντες κοσμογονικούς και ηθικοπλαστικούς μύθους της ελληνικής παράδοσης.
1. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ
Ο Παγκόσμιος Τύπος (ATU 563): Το παραμύθι ανήκει στον διεθνή κατάλογο παραμυθιών Aarne-Thompson-Uther ως τύπος 563, γνωστός με τον τίτλο «Το Τραπέζι, ο Γάιδαρος και το Ραβδί». Η πιο διάσημη εκδοχή του στη Δύση είναι το «Τραπεζάκι στρώσου» των αδελφών Γκριμ.
Η Ελληνική Ιδιομορφία: Ενώ στις ευρωπαϊκές εκδοχές τα μαγικά δώρα δίνονται συνήθως από έναν ξωτικό, έναν νάνο ή έναν γέροντα σοφό, στην ελληνική παραλλαγή εμφανίζονται ο ΗΛΙΟΣ και το ΦΕΓΓΑΡΙ. Αυτό προσδίδει στην ιστορία ένα αρχαϊκό, μυθολογικό βάθος, θυμίζοντας αρχαίες δοξασίες όπου τα στοιχεία της φύσης είχαν ανθρώπινη υπόσταση και επενέβαιναν στη ζωή των θνητών.
Λαογραφική Σύνδεση: Το παραμύθι αντανακλά την αγροτική ζωή της Ελλάδας. Η ΟΡΝΙΘΑ (κότα) είναι το κατεξοχήν σύμβολο της οικιακής οικονομίας, ενώ το ΤΡΑΠΕΖΟΜΑΝΤΙΛΟ αντιπροσωπεύει την αιώνια ελπίδα του φτωχού γεωργού για μια ζωή χωρίς τον καθημερινό φόβο της πείνας.
2. ΒΑΘΥΤΕΡΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Α. Η Κρίση και η Κοσμική Τάξη
Η ιστορία ξεκινά με μια διαμάχη για την υπεροχή. Ο γέρος δεν επιλέγει τον έναν έναντι του άλλου, αλλά θεσπίζει τη συμπληρωματικότητα. Η απάντησή του («ο ήλιος την ημέρα και το φεγγάρι τη νύχτα») αποτελεί τον ορισμό της Δικαιοσύνης και της Ισορροπίας. Τα στοιχεία της φύσης τον ανταμείβουν γιατί αναγνώρισε τη θέση του καθενός μέσα στο Σύμπαν.
Β. Η Τριπλή Δομή των Δώρων
Τα τρία δώρα δεν είναι τυχαία, αλλά αντιπροσωπεύουν τη διαδρομή του ανθρώπου από την αφέλεια στη δύναμη:
Η Όρνιθα (Ο Πλούτος): Το πρώτο επίπεδο ευδαιμονίας. Είναι όμως ευάλωτο στην πονηριά (τον μάστορη). Ο πλούτος από μόνος του δεν φέρνει ασφάλεια αν δεν συνοδεύεται από σύνεση.
Το Τραπεζομάντιλο (Η Επιβίωση): Το δεύτερο επίπεδο. Εδώ η απειλή είναι η Εξουσία (ο βασιλιάς). Δείχνει ότι ακόμα και αν έχεις τα προς το ζην, η αυθαιρεσία των ισχυρών μπορεί να στα στερήσει.
Το Ξύλο (Η Άμυνα/Δικαιοσύνη): Είναι το μοναδικό δώρο που δεν μπορεί να κλαπεί, γιατί η δύναμή του στρέφεται εναντίον του κλέφτη. Συμβολίζει την ανάγκη του ανθρώπου για αυτοπροστασία και την τιμωρία της αδικίας.
Γ. Η Κοινωνική Κριτική
Το παραμύθι ασκεί σκληρή κριτική σε δύο κοινωνικές ομάδες:
Τους Τεχνίτες/Εμπόρους (Μάστορης): Εκπροσωπούν την εξαπάτηση και την εκμετάλλευση της εμπιστοσύνης.
Την Εξουσία (Βασιλιάς): Εκπροσωπεί την αυθαιρεσία. Ο βασιλιάς θεωρεί ότι το μαγικό αντικείμενο του ανήκει «δικαιωματικά» λόγω της θέσης του, περιφρονώντας τον απλό λαό.
Δ. Το Δίδαγμα
Το παραμύθι καταλήγει στο ότι η Αγαθοσύνη πρέπει να έχει «δόντια» για να επιβιώσει. Ο γέρος παραμένει καλός, αλλά μέσω του ξύλου μαθαίνει να διεκδικεί το δίκιο του. Η τελική επικράτηση του γέρου συμβολίζει την ελπίδα του λαού ότι, στο τέλος, ο «μικρός» θα καταφέρει να νικήσει τους εκμεταλλευτές του με τη βοήθεια μιας θεϊκής ή μαγικής δικαιοσύνης.ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ
| ΛΕΞΗ | ΣΗΜΑΣΙΑ |
| ΔΙΚΕΛΙ / ΜΠΕΛΙ | Γεωργικά εργαλεία για το σκάψιμο της γης. |
| ΠΕΝΕΣΙΑΡΑ | Η καυχησιάρα, αυτή που επιδεικνύεται. |
| ΝΟΜΑΤΙΣΕΙΣ | Από το «ονοματίζω»· ό,τι ζητήσεις με το όνομά του. |
| ΑΝΑΓΚΟΥΛΙΑΣΕ | Ένιωσε αηδία, ανακάτεμα στο στομάχι. |
| ΜΑΖΩΝΕΣ | (Από το προηγούμενο παραμύθι) Οι δόλιες συστροφές. |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.