ΤΟ ΜΟΙΡΟΛΟΙ ΤΗΣ ΦΩΚΙΑΣ

Η Μοναχική Καλύβα και η Θάλασσα

Το διήγημα δημοσιεύτηκε το 1908

➖➖➖

Τη μετατροπή του κειμένου στην

καθομιλουμένη δημοτική

έκανε ο

Ιωάννης Δ. Γιαννούκος

⭐⭐⭐

Κάτω από τον κρημνό που βρέχουν τα κύματα, που κατεβαίνει το μονοπάτι που αρχίζει από τον ανεμόμυλο του Μαμογιάννη, που αντικρίζει τα Μνημούρια και δυτικά, δίπλα στη χαμηλή προεξοχή του γιαλού, την οποία τα μαγκόπαιδα του χωριού, που δεν παύουν από πρωί μέχρι το βράδυ, όλο το καλοκαίρι, να κολυμπούν εκεί τριγύρω, ονομάζουν το Κοχύλι - φαίνεται να έχει τέτοιο σχήμα - κατέβαινε το βράδυ-βράδυ η γριά-Λούκαινα, μία χαροκαμένη φτωχή γριά, κρατώντας στη μασχάλη μία αβασταγή, για να πλύνει τα μάλλινα σεντόνια της στο κύμα το αλμυρό, έπειτα να τα ξεγλυκάνει στη μικρή βρύση, το Γλυφονέρι, που δακρύζει από το βράχο του σχιστόλιθου και χύνεται ήρεμα στα κύματα.

Κατέβαινε σιγά τον κατήφορο το μονοπάτι και με ψιθυριστή φωνή, έλεγε ένα πένθιμο βαθύ μοιρολόγι, φέρνοντας συγχρόνως την παλάμη στο μέτωπό της, για να σκεπάσει τα μάτια από το θάμβος του ήλιου, που βασίλευε στο βουνό αντίκρυ και οι ακτίνες του θώπευαν απέναντί της το μικρό περίβολο και τα μνήματα των νεκρών, πάλλευκα, ασβεστωμένα, λάμποντα στις τελευταίες του ακτίνες.

Θυμόταν τα πέντε παιδιά της, τα οποία είχε θάψει στο αλώνι εκείνο του χάρου, στον κήπο εκείνο της φθοράς, το ένα μετά το άλλο, προ χρόνων πολλών, όταν ήταν νέα ακόμη. 

Δύο κορίτσια και τρία αγόρια, όλα σε μικρή ηλικία, της είχε θερίσει ο χάρος ο αχόρταστος.

Τελευταίον πήρε και τον άνδρα της και της είχαν μείνει μόνο δύο γιοι, ξενιτεμένοι τώρα, ο ένας είχε πάει, της είπαν, στην Αυστραλία και είχε τρία χρόνια να στείλει γράμμα και  αυτή δεν ήξερε τι είχε απογίνει.

Ο άλλος ο μικρότερος, ταξίδευε με τα καράβια μέσα στη Μεσόγειο και κάποτε τη θυμόταν ακόμη. Της είχε μείνει και μία κόρη, παντρεμένη τώρα, με μισή δωδεκάδα παιδιά.

Πλησίον αυτής, η γριά-Λούκαινα ζούσε τώρα στα γεράματά της και γι’ αυτήν πήγαινε τον κατήφορο, το μονοπάτι, για να πλύνει τα χράμια και άλλα διάφορα σκουτιά στο κύμα το αλμυρό και να τα ξεγλυκάνει στο Γλυφονέρι.

                                             ***

Η γριά έσκυψε στην άκρη χαμηλού, θαλασσοφαγωμένου βράχου και άρχισε να πλένει τα ρούχα. Δεξιά της κατερχόταν ομαλότερος, πλαγιαστός, ο κρημνός του γήλοφου, πάνω στον οποίον ήταν το Κοιμητήριο και στις πλαγιές του οποίου κυλιόνταν αενάως προς τη θάλασσα, που δέχεται τα πάντα, τεμάχια σάπιων ξύλων από ξεχώματα, δηλαδή ανακομιδές ανθρωπίνων σκελετών, λείψανα από χρυσές γόβες ή χρυσοκέντητα πουκάμισα νεαρών γυναικών, που είχαν ταφεί κάποτε μαζί τους, τούφες από μαλλιά ξανθά και άλλα του θανάτου λάφυρα.

Πάνω από το κεφάλι της, λίγο προς τα δεξιά, μέσα σε μικρή κρυφή λάκκα, παραπλεύρως του Κοιμητηρίου, είχε καθίσει

νεαρός βοσκός, που επέστρεφε με το μικρό κοπάδι του από τους αγρούς και, χωρίς να αναλογισθεί το πένθιμο του τόπου, είχε βγάλει το σουραύλι του και άρχισε να αυλίζει χαρούμενο ποιμενικό άσμα.

Το μοιρολόγι της γριάς κόπασε στο θόρυβο του αυλού και όσοι επέστρεφαν από τους αγρούς την ώρα εκείνη - είχε δύσει εντωμεταξύ ο ήλιος - άκουαν μόνο τη φλογέρα και κοίταζαν να δουν πού ήταν ο αυλητής, που δε φαινόταν, κρυμμένος ανάμεσα στους θάμνους, μέσα στο βαθύ κοίλωμα του κρημνού.

Μία γολέτα ήταν σηκωμένη στα πανιά κι έκαμνε βόλτες μέσα στο λιμάνι. Αλλά δεν έπαιρναν τα πανιά της και δεν έκαμπτε ποτέ τον κάβο το δυτικό.

Μία φώκια, που βοσκούσε εκεί κοντά, στα βαθιά νερά, άκουσε ίσως το σιγανό μοιρολόγι της γριάς, θέλχτηκε από τον θορυβώδη αυλό του μικρού βοσκού και ήλθε πάρα έξω, στα ρηχά κι ευχαριστιόταν από τον ήχο και λικνιζόταν στα κύματα.

                                             ***

Μία μικρή κόρη, ήταν η μεγαλύτερη εγγονή της γριάς, η Ακριβούλα, εννέα ετών, ίσως την είχε στείλει η μάνα της ή μάλλον είχε ξεκλεφθεί από την άγρυπνη επιτήρησή της και όταν έμαθε ότι η μάμμη της βρισκόταν στο Κοχύλι και έπλενε στο γιαλό, ήλθε να τη βρει, για να παίξει λίγο στα κύματα.

Αλλά δεν ήξερε όμως από που άρχιζε το μονοπάτι, από του Μαμογιάννη το μύλο, αντίκρυ στα Μνημούρια και άμα άκουσε τη φλογέρα, πήγε προς τα εκεί και ανακάλυψε τον κρυμμένο αυλητή και αφού χόρτασε να ακούει το όργανό του και να καμαρώνει το μικρό βοσκό, είδε εκεί στο μούχρωμα του νυχτώματος, ένα μικρό μονοπάτι, πολύ απότομο, πολύ κατηφορικό και νόμισε ότι αυτό ήταν το μονοπάτι και ότι από κει είχε κατέβει η γριά η μάμμη της και πήρε το κατηφορικό απότομο μονοπάτι για να φθάσει στο γιαλό να την ανταμώσει. Και είχε νυχτώσει ήδη.

Η μικρή κατέβηκε λίγα βήματα κάτω, έπειτα είδε ότι ο δρομίσκος γινόταν ακόμη πιο απόκρημνος. Έβαλε μία φωνή και προσπαθούσε να ανεβεί, να επιστρέψει πίσω. Βρισκόταν επάνω στο φρύδι ενός προεξέχοντος βράχου, ως δύο αναστήματα ανδρός πάνω από τη θάλασσα.

Ο ουρανός σκοτείνιαζε, σύννεφα έκρυβαν τα άστρα και ήταν στη χάση του φεγγαριού. Προσπάθησε και δεν εύρισκε πλέον το δρόμο απ΄ όπου είχε κατέβει. Γύρισε πάλι προς τα κάτω και δοκίμασε να κατεβεί. Γλίστρησε κι έπεσε, μπλουμ! στο κύμα. Ήταν τόσο βαθύ, όσο και ο βράχος ψηλός. 

Δύο οργιές τουλάχιστον.

Ο θόρυβος του αυλού έκαμε να μην ακουσθεί η κραυγή. 

Ο βοσκός άκουσε ένα πλαταγισμό, αλλά από κει που ήταν, δεν έβλεπε τη βάση του βράχου και την άκρη του γιαλού. Άλλωστε δεν είχε προσέξει τη μικρή κόρη και σχεδόν δεν είχε αισθανθεί την παρουσία της.

Καθώς είχε νυχτώσει ήδη, η γριά Λούκαινα είχε κάμει την αβασταγή της και άρχισε να ανεβαίνει το μονοπάτι, επιστρέφοντας στο σπίτι. Στη μέση του δρομίσκου άκουσε τον πλαταγισμό, στράφηκε και κοίταξε στο σκότος, προς το μέρος που ήταν ο αυλητής.

— Κείνος ο Σουραυλής θα είναι, είπε, γιατί τον γνώριζε.

Δεν του φτάνει να ξυπνά τους πεθαμένους με τη φλογέρα του, μόνο ρίχνει και βράχια στο γιαλό για να χαζεύει...

Σημαδιακός κι αταίριαστος είναι.

Κι εξακολούθησε το δρόμο της.

Κι η γολέτα εξακολουθούσε ακόμη να βολταντζάρει στο λιμάνι.

Κι ο μικρός βοσκός εξακολουθούσε να φυσά τον αυλό του στη σιγή της νύχτας.

Κι η φώκια, καθώς είχε έλθει έξω στα ρηχά, βρήκε το μικρό πνιγμένο σώμα της πτωχής Ακριβούλας και άρχισε να το περιτριγυρίζει και να το μοιρολογά, πριν αρχίσει τον εσπερινό δείπνο της.

Το μοιρολόγι της φώκιας, το οποίο μετέφρασε σε ανθρώπινα λόγια ένας γέρος ψαράς, γνώστης της άφωνης γλώσσας των φωκών, έλεγε περίπου τα εξής:

Αυτή ήταν η Ακριβούλα

η εγγόνα της γριά-Λούκαινας.

Φύκια 'ναι τα στεφάνια της,

κοχύλια τα προικιά της...

κι η γριά ακόμη μοιρολογά

τα γεννοβόλια της τα παλιά.

Σαν να 'χαν ποτέ τελειωμό

τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου.

 

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Ελέχθη ότι "εκεί που γεννιέται ένα λουλούδι έχει περάσει ο Θεός". Πρέπει λοιπόν να έκανε αισθητή την παρουσία του ο μέγας Θεός-Δημιουργός "ζωγραφών άνθη" στην γη της Σκιάθου, που κατά γενική ομολογία είναι -η καλύτερα ήταν- ένας Παράδεισος.Δεν ήταν τυχαίο η Σκιάθος να γεννήσει έναν υμνητή της χλωρίδας και της πανίδας του ευλογημένου τούτου τόπου, έναν σφοδρό εραστή της φύσης και των "έργων του Θεού", "Σε όλα σχεδόν τα έργα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη υπάρχουν αναφορές για την φύση και το περιεχόμενό της, για το περιβάλλον και την ομορφιά του: "Υπό την Βασιλικήν Δρυν", "Το σπιτάκι στο λειβάδι", "Τ` αστεράκι", "Έρωτας στα χιόνια", "Τα ρόδινα ακρογιάλια", "Θέρος-Έρος", "ο Γαγάτος και τ` Άλογο", "Αγάπη στον γκρεμό", "τ` Αγνάντεμα", "Αερικό στο δέντρο"" 

 ΤΟ ΜΟΙΡΟΛΟΓΙ της φώκιας είναι από τα ωραιότερα διηγήματα του Παπαδιαμάντη· δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1908.

 Κάτω από τον κρημνόν, οπού βρέχουν τα κύματα, όπου κατέρχεται το μονοπάτι, το αρχίζον από τον ανεμόμυλον του Μαμογιάννη, οπού αντικρίζει τα Μνημούρια, και δυτικώς, δίπλα εις την χαμηλήν προεξοχήν του γιαλού, την οποίαν τα μαγκόπαιδα του χωρίου, οπού δεν παύουν από πρωίας μέχρις εσπέρας, όλον το θέρος, να κολυμβούν εκεί τριγύρω, ονομάζουν το Κοχύλι —φαίνεται να έχη τοιούτον σχήμα— κατέβαινε το βράδυ βράδυ η γρια-Λούκαινα, μία χαροκαμένη πτωχή γραία, κρατούσα υπό την μασχάλην μίαν αβασταγήν,* δια να πλύνη τα μάλλινα σινδόνιά της εις το κύμα το αλμυρόν, είτα να τα ξεγλυκάνη εις την μικράν βρύσιν, το Γλυφονέρι, οπού δακρύζει από τον βράχον του σχιστολίθου, και χύνεται ηρέμα εις τα κύματα. Κατέβαινε σιγά τον κατήφορον, το μονοπάτι, και με ψίθυρον φωνήν έμελπεν* εν πένθιμον βαθύ μοιρολόγι, φέρουσα άμα την παλάμην εις το μέτωπόν της, δια να σκεπάση τα όμματα από το θάμβος του ηλίου, οπού εβασίλευεν εις το βουνόν αντικρύ, κι αι ακτίνες του εθώπευον κατέναντί της τον μικρόν περίβολον και τα μνήματα των νεκρών, πάλλευκα, ασβεστωμένα, λάμποντα εις τας τελευταίας του ακτίνας. Ενθυμείτο τα πέντε παιδιά της, τα οποία είχε θάψει εις το αλώνι εκείνο του χάρου, εις τον κήπον εκείνον της φθοράς, το εν μετά το άλλο, προ χρόνων πολλών, όταν ήτο νέα ακόμη. Δύο κοράσια και τρία αγόρια, όλα εις μικράν ηλικίαν της είχε θερίσει ο χάρος ο αχόρταστος.

Η Μοναχική Καλύβα και η Θάλασσα

 

Η φώκια εμφανίζεται κοντά στην ακτή, εν μέσω της αρχόμενης κακοκαιρίας, προσελκύοντας την προσοχή του Γιάννη.

Τελευταίον επήρε και τον άνδρα της, και της είχον μείνει μόνον δύο υιοί, ξενιτευμένοι τώρα· ο εις είχεν υπάγει, της είπον, εις την Αυστραλίαν, και δεν είχε στείλει γράμμα από τριών ετών· αυτή δεν ήξευρε τι είχεν απογίνει· ο άλλος ο μικρότερος εταξίδευε με τα καράβια εντός της Μεσογείου, και κάποτε την ενθυμείτο ακόμη. Της είχε μείνει και μία κόρη, υπανδρευμένη τώρα, με μισήν δωδεκάδα παιδιά.

Πλησίον αυτής, η γρια-Λούκαινα εθήτευε τώρα, εις το γήρας της, και δι' αυτήν επήγαινε τον κατήφορον, το μονοπάτι, δια να πλύνη τα χράμια* και άλλα διάφορα σκουτιά* εις το κύμα το αλμυρόν, και να τα ξεγλυκάνη στο Γλυφονέρι. Η γραία έκυψεν εις την άκρην χθαμαλού, θαλασσοφαγωμένου βράχου, και ήρχισε να πλύνη τα ρούχα. Δεξιά της κατήρχετο ομαλώτερος, πλαγιαστός, ο κρημνός του γηλόφου, εφ' ου* ήτο το Κοιμητήριον, και εις τα κλίτη* του οποίου εκυλίοντο αενάως προς την θάλασσαν την πανδέγμονα* τεμάχια σαπρών ξύλων από ξεχώματα, ήτοι ανακομιδάς ανθρωπίνων σκελετών, λείψανα από χρυσές γόβες ή χρυσοκέντητα υποκάμισα νεαρών γυναικών, συνταφέντα ποτέ μαζί των, βόστρυχοι από κόμας ξανθάς, και άλλα του θανάτου λάφυρα. Υπεράνω της κεφαλής της, ολίγον προς τα δεξιά, εντός μικράς κρυπτής λάκκας, παραπλεύρως του Κοιμητηρίου, είχε καθίσει νεαρός βοσκός, επιστρέφων με το μικρόν κοπάδι του από τους αγρούς, και, χωρίς ν' αναλογισθή το πένθιμον του τόπου, είχε βγάλει το σουραύλι από το μαρσίπιόν* του, και ήρχισε να μέλπη φαιδρόν ποιμενικόν άσμα. Το μοιρολόγι της γραίας εκόπασεν εις τον θόρυβον του αυλού, και οι επιστρέφοντες από τους αγρούς την ώραν εκείνην —είχε δύσει εν τω μεταξύ ο ήλιος— ήκουον μόνον την φλογέραν, κι εκοίταζον να ιδώσι πού ήτο ο αυλητής, όστις δεν εφαίνετο, κρυμμένος μεταξύ των θάμνων, μέσα εις το βαθύ κοίλωμα του κρημνού. Μία γολέτα ήτο σηκωμένη στα πανιά, κι έκαμνε βόλτες εντός του λιμένος. Αλλά δεν έπαιρναν τα πανιά της, και δεν έκαμπτε ποτέ τον κάβον τον δυτικόν. Μία φώκη, βοσκούσα εκεί πλησίον, εις τα βαθιά νερά, ήκουσεν ίσως το σιγανόν μοιρολόγι της γραίας, εθέλχθη* από τον θορυβώδη αυλόν του μικρού βοσκού, και ήλθε παραέξω, εις τα ρηχά, κι ετέρπετο εις τον ήχον, κι ελικνίζετο εις κύματα. Μία μικρά κόρη, ήτο η μεγαλυτέρα εγγονή της γραίας, η Ακριβούλα, εννέα ετών, ίσως την είχε στείλει η μάνα της, ή μάλλον είχε ξεκλεφθή από την άγρυπνον επιτήρησίν της, και μαθούσα ότι η μάμμη* ευρίσκετο εις το Κοχύλι, πλύνουσα εις τον αιγιαλόν, ήλθε να την εύρη, δια να παίξη ολίγον εις τα κύματα. Αλλά δεν ήξευρεν όμως πόθεν ήρχιζε το μονοπάτι, από του Μαμογιάννη τον μύλον, αντικρύ στα Μνημούρια, και άμα ήκουσε την φλογέραν, επήγε προς τα εκεί και ανεκάλυψε τον κρυμμένον αυλητήν και αφού εχόρτασε ν' ακούη το όργανόν του και να καμαρώνη τον μικρόν βοσκόν, είδεν εκεί που, εις την αμφιλύκην* του νυκτώματος, εν μικρόν μονοπάτι, πολύ απότομον, πολύ κατηφορικόν, κι ενόμισεν ότι αυτό ήτο το μονοπάτι, και ότι εκείθεν είχε κατέλθει η γραία η μάμμη της· κι επήρε το κατηφορικόν απότομον μονοπάτι δια να φθάση εις τον αιγιαλόν να την ανταμώση. Και είχε νυκτώσει ήδη. Η μικρά κατέβη ολίγα βήματα κάτω, είτα είδεν ότι ο δρομίσκος εγίνετο ακόμη πλέον απόκρημνος. Έβαλε μίαν φωνήν, κι επροσπάθει ν' αναβή, να επιστρέψη οπίσω. Ευρίσκετο επάνω εις την οφρύν ενός προεξέχοντος βράχου, ως δύο αναστήματα ανδρός υπεράνω της θαλάσσης. Ο ουρανός εσκοτείνιαζε, σύννεφα έκρυπταν τα άστρα, και ήτον στην χάσιν του φεγγαριού. Επροσπάθησε και δεν εύρισκε πλέον τον δρόμον πόθεν είχε κατέλθει. Εγύρισε πάλιν προς τα κάτω, κι εδοκίμασε να καταβή. Εγλίστρησε κι έπεσε, μπλουμ! εις το κύμα. Ήτο τόσον βαθύ όσον και ο βράχος υψηλός. Δύο οργυιές ως έγγιστα.* Ο θόρυβος του αυλού έκαμε να μη ακουσθή η κραυγή. Ο βοσκός ήκουσεν ένα πλαταγισμόν, αλλά εκείθεν όπου ήτο, δεν έβλεπε την βάσιν του βράχου και την άκρην του γιαλού. Άλλως δεν είχε προσέξει εις την μικράν κόρην και σχεδόν δεν είχεν αισθανθή την παρουσίαν της. Καθώς είχε νυκτώσει ήδη, η γραία Λούκαινα είχε κάμει την αβασταγήν της, και ήρχισε ν' ανέρχεται το μονοπάτι, επιστρέφουσα κατ' οίκον. Εις την μέσην του δρομίσκου ήκουσε τον πλαταγισμόν, εστράφη κι εκοίταξεν εις το σκότος, προς το μέρος όπου ήτο ο αυλητής. — Κείνος ο Σουραυλής θα είναι, είπε, διότι τον εγνώριζε. Δεν του φτάνει να ξυπνά τους πεθαμένους με τη φλογέρα του, μόνο ρίχνει και βράχια στο γιαλό για να χαζεύη... Σημαδιακός κι αταίριαστος είναι. Κι εξηκολούθησε τον δρόμον της. Κι η γολέτα εξηκολούθει ακόμη να βολταντζάρη εις τον λιμένα. Κι ο μικρός βοσκός εξηκολούθει να φυσά τον αυλόν του εις την σιγήν της νυκτός. Κι η φώκη, καθώς είχεν έλθει έξω εις τα ρηχά, ηύρε το μικρόν πνιγμένον σώμα της πτωχής Ακριβούλας, και ήρχισε να το περιτριγυρίζη και να το μοιρολογά, πριν αρχίση τον εσπερινόν δείπνον της. Το μοιρολόγι της φώκης, το οποίον μετέφρασεν εις ανθρώπινα λόγια εις γέρων ψαράς, εντριβής* εις την άφωνον γλώσσαν των φωκών, έλεγε περίπου τα εξής:

 Αυτή ήτον η Ακριβούλα
η εγγόνα της γρια-Λούκαινας.
Φύκια 'ναι τα στεφάνια της,
κοχύλια τα προικιά της...
κι η γριά ακόμη μοιρολογά
τα γεννοβόλια της τα παλιά.
Σαν να 'χαν ποτέ τελειωμό
τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου